Bakının 1918-ci ildəki özünü müdafiəetməsi

Zaqafqaziyaya zorla soxulmaqla türk ordularının əsas məqsədi neft ilə zəngin Bakı şəhərinin və neft-sənayesi kompleksinin sahibi olmaq idi. Gəncədə iki diviziya mərkəzləşdirməklə hansılara ki, həmçinin yerli Qafqaz tatarlarının qeyri-qanuni hərbi dəstələri birləşmişdilər, türk qüvvələri Bakı istiqamətində hərəkat etdilər harada ki, sovet hakimiyyətləri təsdiqlənmişdi və Bakı komunasına Stepan Şahumyan rəhbərlik edirdi.

İyunun 15-də türk orduları Bakı istiqamətində planlaşdırılmış irəliləməyə başladılar. Hiss edilən itkilər ilə iyulun 31-də türk-azərbaycanlı qüvvələr Sumqayıtı zəbt etdilər.

Türk 9-cu və 15-ci diviziyaları Nuri paşanın başçılığyla Komuna ordularıyla döyüşməklə böyük itkilər qiymətiylə tədricən Bakıya yaxınlaşdılar. Yeri gəlmişkən, öz xüsusi itkilərini müsəlmanlardan tamamlamaq məqsədiylə osman komandirləri həmçinin zorakılıqlar törətdilər. Ümumiyyətlə, Bakının işğaledilməsi əməliyyatından rədd etmək üçün türk qüvvələri 600-ə yaxın Qafqaz türklərini dara çəkdilər. 

Türk ordusu avgust ayının əvvəlində ümumi hücum ilə Bakıya girmək nəzərdə tutmuşdu, lakin şəhər yaxınlarında erməni qüvvələrinin güclü müqavimətinə qarşılaşdı. Avgustun əvvəlində yerinə yetirilmiş hücum nəticəsində türk orduları Salyan kazarmaları yaxınlarında və Xoca-Hasan vadisində ümumiyyətlə 200 əsgər və zabit itirdilər. Türk və azərbaycanlı orduların itkiləri həmçinin Balacar yaxınlarında baş vermiş döyüşlərdə böyük idi. 

Avgustun 3-də Bakı üçün müdafiə döyüşlərində erməni tərəfinin itkiləri həmçinin böyük idi. Sebastatsi Murad, bölük komandiri Sahakyan, batalyon komandiri kapitan Dovlatov həlak oldular. Tezliklə erməni qüvvələrinə həmçinin İrandan Bakıya gəlmiş Biçeraxovun dəstələri və ingilis məhdudlaşmış silahlı qüvvələri Denstervilin başçılığıyla birləşdilər.

Ciddi tamamlama almaqla, sentyabrın 15-də erməni hərbi bölgülərin və onların mütəffiqlərinin müqavimətini qırmaqla, türk-azərbaycanlı qüvvələri iki istiqamət ilə Bakıya daxil oldular. Şəhər türk əsgərlərin və azərbaycanlı qeyri-qanuni dəstələrin talanına və qırğınlarına təhvil verildi. Üç gün davam etmiş qırğınlar nəticəsində 10 min Bakılı erməni qurban oldu.

Bakının özünü müdafiəetməsi iki tərəfdən əhəmiyyətli idi: ilk əvvəl o, şəhərin erməni və digər xristian əhalinin çoxlu sakinlərinə şəhəri tərk etməyə yol verdi və beləliklə türk-azərbaycanlı qırğınlarından xilas olmağa. Və nəhayət Bakının iki və yarım ay davam etmiş müdafiəsi həmçinin Birinci Dünya müharibəsinin ümumi çıxış yolu üzərinə təsirləndi ona görə ki, o türk və alman ordularına strateji əhəmiyyəti olan neftin təchiz etməsi işində həddən artıq önəmli oldu. Demək çətindir, 1918-ci il yayında Qərbi Cəbhədə alman ordularının Paris istiqamətində  tədbir aldığı ümumi hücumu necə başa çatardı, əgər alman tanklar üçün vacibli olan yanacaq məhz Bakı neftindən təchiz edilsəydi. 

Beləliklə, Bakı şəhərinin qəhrəmanlıq müdafiəsi erməni hərbi tarixində daha bir şöhrətli səhifə əlavə etdi.