Ermənilər Bakıda

Bakıda ermənilərin olduğunu sübut edən məlumatlar qədim zamanlardan saxlanmışdır. Ermənilərin sayı 19-cu əsrin ortasından artmışdır və onlar regionda aktiv fəaliyyət genişləndirmişlər. 1851-ci ildə 7431 sakini olan Bakıda ermənilərin sayı 405 nəfər təşkil etmişdir. 1859-cu ildə vilayət mərkəzini Bakıya dəyişdirməklə, şəhərin inkişafı və əhalinin artımı böyük təkan aldı. 19-cu əsrin 70-80-ci illərindən ermənilər neftin daha aktiv hasilatı ilə bağlı böyük qruplarla şəhərə gəlməyə başlayırlar. 1897-ci il əhalinin siyahıya alınması məlumatlarıyla Bakı şəhərinin ümumi sayı 111.904 nəfər idi ki, onlardan 19.099-u ermənilər idi. Ermənilər ayrı məhəllələrdə yaşayırdı, eləcə də şəhərin yaxındakı yaşayış yerlərində. 

Bakıda ermənilər əhəmiyyətli ictimai və mədəni fəaliyyət genişləndiriblər. Humanitar təşkilatlar qurulub ki, onlar da yerli erməni əhalisinin mədəni və ictimai həyatını təşkil etmişlər. Humanitar təşkilatların fəaliyyəti Bakı ermənilərinin milli muxtariyyətinin özünəxas bir formasına çevrilib.

1863-69-cu illərdə Bakıda Grikor Lusavoriç kilsəsi tikilib. O, bir neçə dəfə təmir olunmaqla yenidən tikilmişdir. Kilsə yanında 18-19-cu əsrlərdəki erməni yazılarıyla qəbir daşları saxlanmışdır. Sovet hakimiyyətləri illərində bu kilsə bütün Azərbaycan ərazisində işləyən tək erməni kilsə idi. 1895-ci ildə Bakının erməni qəbiristanlığının Müqəddəs Hovhannes Mıkırtiç kilsəsi sürtüldü. 1911-ci ildə Bakı ermənilərinin vəsaitləriylə həmçinin Müqəddəs Tadevos və Barduğimeos kilsəsi tikildi. 1930-cu illərdə o dağıldı, bunun yerində Bakının hazırkı konservatoriyasının binası tikildi. Haykaşendə1920-ci illərə kimi Müqəddəs Targmançats kilsəsi işləmişdir.

Bakının ilk erməni məktəbi 1860-cı ildə A.Ter-Ğevondyanın səyləriylə açılmışdır. Şəhərdə həmçinin Mesrop ikisinifli kişi və qızlar üçün nəzərdə tutulmuş Hripsime orta məktəbləri işləmişdir. 1894-cü ildə Bakının Müqəddəs Astvatsatsin kilsəsi nəzdində qızlar üçün ikinci məktəb açılıb. 1930-50-ci illərdə Bakıda 80 orta məktəb, pedaqoji texnikum, erməni fakültələr Bakı universitetində və Pedaqoji institutunda işləmişlər. Sonuncu erməni təhsil müəssisəsi (məktəb) Bakıda 1983-cü ildə qapanıb.

Ermənilər həmçinin şəhərin idarəçilik vəzifələrində aktivliklə iştirak etmişlər. 1840-cı illər ortalarında Bakı şəhərinin başçısı Pavel Arğutyan idi kim ki, 1849-50-ci illərdə Şamaxının  idarəsində andçı-iclasçı kimi işləmişdir. Şəhər başçısı Stanislav Despot-Zenoviçin (1885-1895-ci illərdə) idarəetməsi illərində Bakının şəhər idarəsinin üzvü və şəhər başçısı müavini “Humanitar təşkilatın” müdiri Kr. Antonyan idi. 1853-cü ildə Bakının əyalət  prokuroru, daha sonra əyalət rəisi B.Lazaryan idi. Bakının ictimai şurasına rəhbərlik edən Başlar şurasının 17 üzvlərindən 13-ü erməni idi, rəhbəri isə, G.Tsovianyan idi. Əlavə edək ki, Bakıda öz maraqları olan xarici ölkələr burada öz nümayəndələri kimi erməniləri təyin edirdilər. 1908-ci ildə Belçikanın konsulu N.Ayvazyan idi, İtaliyanın konsulu V.Mutafyan idi. Rus və avropalı müxtəlif firmaların səlahiyyətli nümayəndələri həmçinin ermənilər idilər.

İcmanın daxili milli məsələlərinə digər təşkilatlar ilə birlikdə Erməni milli şurası (1920-ci ildə ləğv edilib) rəhbərlik etmişdir.1917-ci ildə Rusiyada Oktyabr devrilişindən sonra oktyabrın 13-də Bakıda sovet hakimiyyəti elan edilib. 1918-ci il aprel ayında S. Şahumyanın başçılığıyla Bakının Xalq komissarlar şurası tərtib edilib. Şurada həmçinin bir sıra erməni xadimlər ali vəzifələr tutmuşlar, məsələn G.Ğorğanyan Hərbi komissar, Artaşes Qarinyan isə, Maarif xalq komissarı və s.

Sovet hakimiyyətlərinin sürdüyü siyasətçilik əvvəldə millətlərarası ziddiyyətlərini ikinci plana qoymuşdu. Bakının erməni icması öz gücünü toplayır: erməni dövlət teatrı açılır, erməni diliylə qəzetlər nəşr olunur. Ermənilərlə məskunlaşmış məhəllələrdə mağazaların, idarələrin lövhələri ermənicə və rusca yazılıb. Gələcək illərdə Azərbaycanın sürdüyü qovuşma siyasətçiliyi nəticəsində 1950-ci illərdə erməni milli həyatı öz aktivliyini itirir. Erməni təşkilatların fəaliyyəti dayandırılıb, erməni teatrı qapanıb, erməni uşaqlar isə, rus məktəblərində oxumuşlar.

1970-ci il məlumatlarıyla, Bakının 1.27 milyon əhalisindən 200 mindən çoğu erməni idi, 1980-ci illər axırında isə, orada 300 minə yaxın erməni yaşayırdı. 1990-cı il yanvarın 13-19-da Bakıda təşkil olunmuş ermənilərin qırğınlarından sonra əsrlərdən gələn ənənələri olan Bakının erməni icmasının orada yaşamasına son qoyulur.

Təhlükəsizlik zaminliklərindən məhrum olmaqla, təzə qırğınların törədilməsi təhlükəsi önündə peyda olmaqla, öz var-dövlətlərini buraxmaqla, şəhərin erməni əhalisi Bakını tərk etdi və qaçqın statusunu əldə etdi. Hazırda Bakıda bir neçə yüz erməni yaşayır, əsasən onlar qadınlardır kimlər ki, öz mənliklərini gizlədirlər.